Neologids 1: manieren om nieuwe woorden te vormen

Op welke manieren kun je een nieuw woord aan de bestaande taal toevoegen? We lopen de verschillende technieken langs.

Afleiding

Van wind kun je met het achtervoegsel –erig het woord winderig maken. Zo kun je van de naam Mark Rutte het neologisme Mark Rutterig maken. Deze manier van woordvorming wordt afleiding genoemd. Je leidt een nieuwe woord af van een bestaand woord volgens een bestaand procedé.

Samenstelling

Bij samenstelling plak je twee bestaande woorden aan elkaar om een nieuw woord te verkrijgen. Van kaars en gezellig kun je bijvoorbeeld kaarsgezellig maken.

Verkorten

Van woorden kun je klanken aan de linkerkant (blog van weblog), aan de rechterkant (bieb van bibliotheek) en uit het midden weglaten.

Ontlening

Vremde talen zijn een gemakkelijke bron voor nieuwe woorden.

Vrije vorming

In theorie kun je een nieuw woord uit willekeurige klanken opbouwen, bijvoorbeeld hskrfgkaoeiwhwhp. In de praktijk volgen vrije vormingen de klankregels van de taal. Voor het Nederlands is bijvoorbeeld een woordbegin met kp– niet mogelijk (of tenminste zeer ongebruikelijk) en bevatten woorden meestal een klinker (Behalve randgevallen als psst). Om iets van de betekenis door te laten schemeren wordt soms gebruik gemaakt van klanknabootsingen (onomatopee) en klanksymboliek.
 Vrije vorming komt vooral voor bij merk- en bedrijfsnamen en in fantasyliteratuur.

Combinatie van verkorten en samenvoegen (clipping en blending)

Je kunt van twee of meer woorden één woord maken door snippers van de basiswoorden samen te voegen. De snippers kunnen bijvoorbeeld bestaan uit beginletters (havo), langere beginsnippers (Interpol) of combinaties van begin en eindsnippers (motel). Deze laatste vorm wordt vaak portmanteauwoord genoemd, naar de beschrijving ervan in Through the Looking Glass.