Asterisk en obelisk (sterretje en kruisje)

De benamingen asterisk en obelisk voor de typografische tekens * en † hoor je niet vaak meer. Ze danken hun laatste restje bekendheid aan de bijna gelijknamige stripfiguren en wat obelisk betreft aan de gelijknamige gedenknaald. Toch willen we weten waar deze tekens en hun namen vandaan komen.

Griekse verkleinwoorden

De etymologiebank vertelt ons dat we beide termen aan het Frans (astérisque, obélisque) hebben ontleend en dat ze teruggaan op het Grieks. Asteriskos (ἀστερίσκος) betekent ‘sterretje’ en obelískos (ὀβελίσκος) betekent ‘klein braadspit’ of ‘obelisk’ in de zin van ‘gedenknaald’. We kennen de verkleiningsuitgang -isk(os) van woorden als basilisk (v. βασιλίσκος), dat in het Grieks ‘koninkje’ betekent.
 Dat de Grieken de Egyptische obelisken naar een klein stuk kookgerei vernoemden is niet zo vreemd. Zie bijvoorbeeld deze lijst van bijnamen van Rotterdamse gebouwen. Grote bouwwerken krijgen ook nu bescheiden aanduidingen als het droogrekje, de groene theedoek en het potlood. Het woord piramide stamt mogelijk af van een eveneens Griekse naam voor een bepaald koekje en past dus ook in het rijtje. Maar hoe komt een braadspit terecht in ons notenapparaat?

Verder Grieks verleden

Wikipedia en andere internetbronnen geven aan dat de asterisk en de obelisk al door Griekse schrijvers werd gebruikt bij het annoteren van handschriften met een tekstmarkering en bijbehorende margeaanduiding. De obelisk of obelos werd gebruikt om twijfelachtige passages aan te geven. De vorm van de twee tekens zal gekozen zijn voor de eenvoud en om af te wijken van lettervormen, net als onze traditionele correctietekens.
 Blijft de vraag over waarom Grieken bij een kruisvorm aan een braadspit moesten denken. Wij zouden door de Christelijke traditie onmiddellijk aan de benaming kruis denken, maar de obelus is voor-Christelijk. Blijkbaar was een spit het meest gebruikelijke voorwerp met een kruisvorm. Vergelijkbaar met onze culinaire vergelijking van sterrenbeeld de Grote Beer met een steelpan(netje).

Dit vind je misschien ook leuk...