Chiasme: omgekeerde herhaling, of herhaling van het omgekeerde

De term chiasme is net als oxymoron een van oorsprong Griekse term voor een stijlfiguur. Hij is vernoemd naar de Griekse letter X en betekent zoiets als ‘kruiselings‘. Een duidelijkere omschrijving is herhaling in omgekeerde volgorde.

Voorbeelden van chiasmen

Herhaling in omgekeerde volgorde kan plaatsvinden binnen een woord, in een groep woorden, binnen een een zin, binnen een groep zinnen, in een alineastructuur, verhaalstructuur etcetera. Wat meestal een chiasme wordt genoemd is de tegenhanger van parallelisme, dus bij een herhaling in zinsverband. Omdat je dit stijlmiddel kunt zien als een verwisseling, is het verwant aan andere verwisselingen in de taal, zoals spoonerism, palindroom, metathesis en verlan; in de visuele kunsten met spiegeleffecten; en omgekeerde herhaling in de muziek. Uiteraard is het ook verwant aan alle andere herhalingseffecten.

  • rode draad
  • kaaszaak
  • kopen bij de Spar is sparen bij de koop (klassieke reclameslogan)
  • Vous y dansiez petite fille / Y danserez-vous mère-grand
    (Apollinaire)
  • My fellow Americans, ask not what your country can do for you, ask what you can do for your country. (John F. Kennedy)
  • When the going gets tough, the tough get going (gezegde)

Wat heb je eraan?

Herhalingseffecten spelen in op het geheugen. Uitingen met een chiasme zijn daardoor relatief goed te onthouden. Door de ‘niet-logische’ volgorde vallen ze bovendien op. Ze hebben ook in meer of mindere mate amusementswaarde.

Hoe vorm je een doeltreffend chiasme?

Om chiasmen met amusementswaarde te vinden, is de beste methode om routinematig uit te proberen of je er een vinden kan met de woorden waar je mee bezig bent. Het type kopen bij de Spar is sparen bij de koop is gebaseerd op het feit dat in het Nederlands de uitgang –en zowel een meervoudsuitgang voor een zelfstandig naamwoord is, als een werkwoordsuitgang. Je moet dus alert zijn op werkwooorden die minus –en ook een zelfstandig naamwoord zijn.

You may also like...